Joubert YantA�n – Selka��nam XXI wieku

a�zJestem mA�odym Selka��nam. Nie uA?ywam sA�owa a�zpotomeka�?, poniewaA? mimo mieszanki ras identyfikujA� siA� zupeA�nie z mojA� kulturA�. Jestem studentem jA�zykoznawstwa na Uniwersytecie w Chile i naleA?A� do komitetu wykonawczego a�zKatedra Indigenaa�? na mojej uczelni. Opisuje sam siebie jako osobA� gA�A�boko zakorzenionA� w rodzimej duchowoA�ci animistycznej, czA�A�ciowo dlatego, A?e moja matka jest Joa��on (szaman Selka��nam a�� przyp. tA�um.). StA�d moje dziaA�ania sA� ukierunkowane gA�A?wnie na odkrycie natury i jej siA�, A�wiata peA�nego duchA?w… ChcA�, byA�my na nowo nauczyli siA� jej sA�uchaA�, by nas prowadziA�a… WierzA� teA? gA�A�boko w jednego Boga i poA�rednictwo naszych przodkA?w, dlatego przed rozpoczA�ciem jakiejkolwiek pracy polecam siA� ich opiece, aby pomogli mi odzyskaA� naszA� historiA� i nie ignorowaA� istnienia naszego narodu Selka��nam. Jestem miA�oA�nikiem mojej kultury i mojej pracy dA�A?A�cej do rewitalizacji naszych rodzimych jA�zykA?w mniejszoA�ciowych (marginalizowanych przez dominujA�cy jA�zyk), poniewaA? wierzA� w zrA?wnowaA?one wspA?A�istnienie spoA�eczeA�stw i kultur. Dlatego teA? pracuje w fundacji EIB (EducaciA?n Intercultural BilingA?e a�� Edukacja MiA�dzykulturowa DwujA�zyczna), aby broniA� prawa naszej tubylczej ludnoA�ci do edukacji we wA�asnych jA�zykach, poniewaA? dla Indian jA�zyk jest nie tylko A�rodkiem komunikacji miA�dzyludzkiej, ale takA?e komunikacji z WszechA�wiatem…a�?

9629

Twoje zainteresowanie jA�zykami ludA?w Ziemi Ognistej i chA�A� ich odrestaurowania zaczA�A�a siA� kiedy miaA�eA� osiem lat. Jak to moA?liwe w tak wczesnym wieku?

W dzieciA�stwie przebywaA�em czA�sto w grupach Indian ze A�rodowisk miejskich, zwA�aszcza Mapuche i Ajmara. MA?j ojciec zachA�caA� mnie do tego. On sam czuA� siA� szczegA?lnie zwiA�zany ze wspA?lnotA� Mapuche. Obaj bardzo interesowaliA�my siA� ich mowA� i mieliA�my wielkie chA�ci nauczenia siA� jak najwiA�kszej iloA�ci indiaA�skich jA�zykA?w. WA�aA�nie w jednym z tych miejsc zapytano mojA� mamA� o jej etniczne pochodzenie i wA?wczas dowiedziaA�em siA� o naszych korzeniach Selka��nam. Te same osoby pouczyA�y nas o wielkiej wadze A�wiadomoA�ci wA�asnych poczA�tkA?w. Tam narodziA�o siA� moje pragnienie poznania mojej toA?samoA�ci etnicznej i jA�zyka jako waA?nej jego czA�A�ci.

Posiadasz jakieA� dowody twojego pochodzenia Tehuelche i Selka��nam, dokumenty, zdjA�cia etc.?

Nigdy nie twierdziA�em, A?e jestem pochodzenia Tehuelche. To, o czym zawsze mA?wiA�, to A?e oba narody Selka��nam i Tchonek nigdy nie chciaA�y siA� rozdzieliA� i zawsze zwracaA�y wiA�kszA� uwagA� na swoje podobieA�stwa niA? rA?A?nice, w przeciwieA�stwie do KA?wesqar i Yahgan. Trzy wielkie nacje: Selka��nam, Haush i Tchonek (Guenakenk i Aonikenk) naleA?ymy do jednej grupy Tchon. W Chile ze wzglA�du na moje nazwisko po ojcu (YantA�n) Mapuche uznajA� mojA� przynaleA?noA�A� do tego plemienia podobnie jak CONAD I (Consejo para Desarollo Indigena, Rada ds. Rozwoju WspA?lnot IndiaA�skich a�� przyp. tA�um). Jednak co do tego nie mam caA�kowitej pewnoA�ci, wobec czego wolA� mA?wiA� jedynie o moim pochodzeniu Selka��nam. Jedyny a�zdowA?da�? mojego pochodzenia to A�wiadectwo mojej matki, ktA?ra z kolei powtarzaA�a informacje uzyskane od swojego ojca itd. Nie wA�tpimy w sA�owa naszych matek, kiedy mA?wiA� nam: a�zten mA�A?czyzna to twA?j ojcieca�?, uznajemy to za coA� oczywistego, dlatego teA? i ja nie mam powodA?w, by podwaA?aA� sA�owa mojej matki na temat naszej przynaleA?noA�ci etnicznej. Posiadamy teA? stare, rodzinne zdjA�cia, ale nie ma na nich ludowych strojA?w, ani nic podobnego, jedynie osoby o bardzo charakterystycznych dla tego narodu rysach twarzy, A�atwych do rozpoznania. PamiA�tam teA?, A?e w dzieciA�stwie sA�yszaA�em brata mojego dziadka ze strony matki mA?wiA�cego
w kamenkA?.

Istnieje bardzo niewiele materiaA�A?w i nagraA� jA�zykA?w Ziemi Ognistej. Z jakich A?rA?deA� korzystasz w swojej pracy? W jaki sposA?b udaA�o Ci siA� do nich dotrzeA�?

To prawda, A?e istnieje bardzo niewiele nagraA� w jA�zyku Selka��nam. Pierwsze i najbardziej kompletne materiaA�y to nagrania modlitw Loli Kiepja, ostatniej Selka��nam joon (szamanA� ona). JednakA?e Lola, podobnie jak dawniejsi joon (szamani), w swoich modlitwach uA?ywali ezoterycznego jA�zyka sA�uA?A�cego do porozumiewania siA� z duchami. Mimo to, w jej hain yewe (pieA�niach) udaA�o mi siA� wychwyciA� sA�owa i caA�e zwroty w kamenkA?, ktA?re zaczA�A�em spisywaA�. ChcA� dodaA�, A?e posiadam takA?e kompletny zbiA?r tekstA?w Loli Kiepja sporzA�dzony przez Anne Chapman. Te szamaA�skie teksty posA�uA?yA�y mi jedynie do poznania wymowy i artykulacji naszego jA�zyka. GramatykA� i sA�ownictwo poznaA�em na podstawie sA�ownikA?w. W mojej pracy posA�uA?yA�y mi takA?e zdania, ktA?re w dzieciA�stwie sA�yszaA�em od brata mojego dziadka i ktA?re dokA�adnie zapamiA�taA�em, poniewaA? uA?ywaA� ich jako nagany w stosunku do nas, dzieci i nie tA�umaczyA� ich na hiszpaA�ski. Ich znaczenie udaA�o mi siA� odszyfrowaA� dopiero niedawno na podstawie sA�ownikA?w. Niewiele jest tych zdaA�, ktA?re pamiA�tam z dzieciA�stwa, zaledwie piA�A�, ale zawsze to wiA�cej niA? nic.

JeA?eli chodzi o kwestie wymowy, to wysA�uchaA�em wielu nagraA� Techuelches, na przykA�ad tych zrealizowanych przez Anne Montes, czy MariA� Manchado, poniewaA? brzmienie tego jA�zyka jest bardzo podobne do Selka��nam. MyA�lA�, A?e jeA?eli chcemy odtworzyA� jA�zyk, ktA?rym juA? dzisiaj nikt siA� nie posA�uguje, najlepsze co moA?emy zrobiA�, to oprzeA� siA� na jA�zykach, ktA?re sA� jak najbardziej do niego fonetycznie zbliA?one (w tym przypadku tehuelche). RA?A?nice miA�dzy nimi moA?emy porA?wnaA� do tych, jakie istniejA� na przykA�ad pomiA�dzy jA�zykami hiszpaA�skim a wA�oskim. ByA� moA?e mA?wiA� zatem, jak Selka��nam z akcentem tehuelche.

9625

JednakA?e, w mojej pracy opieram siA� gA�A?wnie na sA�owniku opracowanym przez salezjaA�skiego misjonarza Jose Maria de Beauvoir, ktA?rego ogromnie szanujA� za jego wkA�ad w zachowanie jA�zyka Selka��nam. SA�ownik ten, poza ogromna iloA�ciA� sA�A?w, a nawet caA�ych wyraA?eA�, zawiera bardzo dogA�A�bnie opracowanA� analizA� gramatyki Selka��nam porA?wnanA� z gramatykA� tehuelche, a nawet wyjaA�nienia licznych zwrotA?w pozawerbalnych. Korzystam teA? ze sA�ownika Tonellia��ego i ksiA�A?ki opracowanej przez Carlosa Gallardos. MA?wi on w niej o swoim zamiarze zachowania dawnego jA�zyka Selka��nam, ktA?rym w owych czasach posA�ugiwali siA� jeszcze staruszkowie i a�zdzicya�?, zwA�aszcza ci, mieszkajA�cy na pA?A�nocy wyspy, gdyA? a�� jak twierdzi a�� jA�zyk mieszkaA�cA?w poA�udnia byA� juA? wA?wczas a�zzanieczyszczonya�? sA�owami pochodzA�cymi z yangan. Zapisuje jedynie sA�owa, ktA?rymi posA�ugiwali siA� starcy, gdyA? a�� jak zauwaA?a a�� A?wczesne mA�ode pokolenie uA?ywaA�o sA�A?w z innych dialektA?w. Opisuje takA?e bardzo dobrze komunikacjA� pozawerbalnA� a�znieucywilizowaneja�? czA�A�ci Indian Selka��nam. PosA�ugiwaA�em siA� takA?e ksiA�A?kami Anne Chapmann i Martina Guisinde. W ten sposA?b, opierajA�c siA� na nagraniach jak i materiale pisanym, mogA�em po czA�A�ci a�zodzyskaA�a�? jA�zyk selka��nam-kamenkA? zarA?wno od strony fonetycznej, jak i gramatycznej.

Jestem jednakA?e A�wiadomy tego, A?e mA?wiA� jA�zykiem zrekonstruowanym, najwierniej jak to tylko moA?liwe, ale zapewne rA?A?niA�cym siA� od tego, ktA?rym posA�ugiwali siA� moi przodkowie. ByA� to jednak krok, ktA?ry musiaA�em postawiA�, aby wskrzesiA� mowA� mojego ludu, odnaleA?A� mojA� wA�asnA� toA?samoA�A� kulturowA� i mA?c wyraA?aA� we wA�asnym jA�zyku uczucia, ktA?rych nie oddaje A?aden inny…

Polem twoich zainteresowaA� jest jedynie jA�zyk, czy takA?e szerzej rozumiana kultura, zwyczaje, sposA?b A?ycia tamtych ludzi?

OczywiA�cie, A?e interesuje mnie kultura pojA�ta znacznie szerzej: ich rozumienie A�wiata, zwyczaje, taA�ce, ceremonie, wierzenia, kosmogonia, znajomoA�A� naturalnych cyklA?w Ziemi. Wszystko to staram siA� zlepiaA� i czyniA� czA�A�ciA� mnie samego w miarA�, jak wzrasta moja wiedza. Jest wiele rzeczy, ktA?re przekazano mi juA? w dzieciA�stwie, a ktA?rych z kolei moja mama nauczyA�a siA� od mojego dziadka, jak na przykA�ad naturalne leki, czy nasza animistyczna religia Selka��nam. Tego wszystkiego nie moA?na siA� nauczyA� z ksiA�A?ek, ale na szczA�A�cie sA� to fundamenty naszej kultury, ktA?re zawsze byA�y obecne w mojej rodzinie. Moje studia nad jA�zykiem wynikajA� z tego pragnienia coraz gA�A�bszego poznania wA�asnej kultury i mojej identyfikacji z niA�, zrozumienia A�wiata, ktA?ry mnie otacza i moA?liwoA�ci wyraA?ania siA� we wA�asnym jA�zyku. JA�zyku, ktA?rym mA?wiono przez tysiA�ce lat,
a ktA?ry teraz prA?bujA� zrekonstruowaA� i mam nadziejA� w przyszA�oA�ci przywrA?ciA� go do A?ycia.

W jakiA� sposA?b utoA?samiasz siA� z Indianami Selka��nam?

OczywiA�cie! Nie jestem tylko potomkiem Selka��nam. Jestem czA�onkiem ludu Selka��nam Chon. Tam, na poA�udniu, ludzie zwykle mA?wiA� o sobie: a�zjestem potomkiem Selka��nam, czy
Yahgan, czy Kawesqara�?, dlatego A?e sA� mieszanej krwi. MyA�lA�, A?e Selka��nam byli a�zczystej rasya�?. Ja jednak mA?wiA� o sobie, A?e jestem Selka��nam bez wzglA�du na inne a�zdomieszkia�?. MA?wiA� jA�zykiem selka��nam-kawenkA? (tak zdecydowaA�em), uA?ywam z dumA� mojego tari (charakterystycznych rysunkA?w na twarzy) i po prostu czujA� siA� Selka��nam. MyA�lA�, A?e jestem nowoczesnym Selka��nam dwudziestego pierwszego wieku. KtA?ry lud dzisiaj nie posiada mieszanej krwi? MoA?na ich policzyA� na palcach jednej reki. NiewaA?ne co siA� staA�o z jA�zykiem, ja mA?wiA� jA�zykiem zrekonstruowanym, czy a�� jak go nazywam a�� makkA?-selka��nam-kamenkA?. JuA? przede mnA� mA�odzi posA�ugiwali siA� jA�zykiem rA?A?nym od tego, ktA?rym mA?wili ich dziadkowie. Wszystko siA� zmienia, ewoluuje i jA�zyki teA?, to jest naturalny proces.

MyA�lisz, A?e masz jakieA� specjalne zadanie w stosunku do ludA?w Ziemi Ognistej?

Moja misja jest specjalna dla tych, ktA?rzy za takA� jA� uwaA?ajA�. ChcA� przywrA?ciA� do A?ycia kulturA�, ktA?ra jak dotA�d przetrwaA�a tylko w ustnym przekazie: nasze zwyczaje, ceremonie, popularne gry i zabawy, wierzenia, mity i legendy… ChcA�, aby lud Selka��nam zostaA� oficjalnie uznany w Chile (w Argentynie juA? siA� to dokonaA�o) i wpisany do konstytucji, by w przyszA�oA�ci mA?gA� staraA� siA� o zwrot swoich A�wiA�tych ziem, ktA?re teraz sA� bezczeszczone. PragnA� oA?ywiA� nasz jA�zyk tak, aby zostaA� on wprowadzony do oficjalnego programu nauczania w naszym regionie, by w przyszA�oA�ci mA�odzi nadchodzA�cych pokoleA� mogli uA?ywaA� go z dumA� i ze A�wiadomoA�ciA� przynaleA?noA�ci do ludu, ktA?ry zamieszkiwaA� te ziemie od tysiA�cy lat, troszczA�c siA� o niA� i wciA�A? jeszcze mogA�cy nas wiele nauczyA�.

W czasie swojej pracy miaA�eA� bezpoA�redni kontakt z potomkami ludA?w Ziemi Ognistej, czy teA? opieraA�eA� siA� jedynie na nagraniach i pisemnych A�wiadectwach?

Mam bardzo bliski kontakt z rodzinA� Yahgan-CalderA?n i wielu przyjaciA?A� KawA�sqar, z ktA?rymi odwiedzamy siA� wzajemnie. RozmawiaA�em takA?e przez internet z Indianami Selka��nam z Argentyny. Planujemy nawet wspA?lne spotkanie w niedalekiej przyszA�oA�ci. OczywiA�cie mam nadzieje wA�A�czyA� te wszystkie osoby do pracy nad rekonstrukcjA� kultury Selka��nam.

RozmawiaA�a i tA�umaczyA�a: Urszula Zofia Wolna