Wprowadzenie do polskiego przekA�adu pracy a�zImmanencja wrogaa�? Eduardo Viveirosa de Castro

W antropologicznej refleksji nad ludami tubylczymi Amazonii i innych obszarA?w nizinnych Ameryki PoA�udniowej w ciA�gu ostatnich czterdziestu lat dokonaA� siA� bezprecedensowy rozwA?j. Amazonia, z marginalnego obszaru a�znajmniej znanego kontynentua�? (Lyon 1974), staA�a siA� regionem, w ktA?rym trudno dzisiaj znaleA?A� lud, ktA?ry nie tylko nie byA�by przedmiotem jakiejA� pracy etnograficznej, ale wA�rA?d ktA?rego etnograficznego namiotu nie rozbiA�oby juA? co najmniej kilku antropologA?w. W efekcie, z jednej strony zanotowano ogromny przyrost wiedzy, a z drugiej, amerykanistyka tropikalna z dziedziny uzaleA?nionej intelektualnie od innych gaA�A�zi antropologicznych (prA?bujA�cej wykorzystywaA� na przykA�ad ukutA� w ramach afrykanistyki teoriA� spoA�eczeA�stw segmentarnych czy teoriA� grup pochodzeniowych) przeksztaA�ciA�a siA� w peA�noprawnA� gaA�A�A? antropologii tworzA�cA� wA�asne pojA�cia i teorie, takie jak Philippea��a Descoli koncepcja animizmu jako jednego z czterech ogA?lnych schematA?w porzA�dkujA�cych praktyki i przekonania (Descola 1996, 2005), czy koncepcja perspektywizmu indiaA�skiego Viveirosa de Castro, stanowiA�ce dziA� wkA�ad amazonistyki do antropologii ogA?lnej [1]. W 2001 roku powstaA�o towarzystwo naukowe skupiajA�ce antropologA?w badaczy nizin poA�udniowoamerykaA�skich SALSA, ktA?re organizuje co pA?A�toraroczne konferencje naukowe i wydaje specjalistyczne czasopismo TipitA�a��[2]. W ostatnich latach, niektA?re z pojA�A� i teorii o wywodzA�cych siA� z tej dziedziny wykroczyA�o poza granice Ameryk i zaczyna wywieraA� wpA�yw na inne studia regionalne oraz na antropologiA� ogA?lnA�.

PoA�rA?d badaczy, ktA?rzy zbudowali wspA?A�czesnA� etnologiA� amazoA�skA�, Eduardo Viveiros de Castro (ur. 1951) jest niewA�tpliwie jednA� z najbardziej inspirujA�cych postaci. Badania terenowe prowadziA� najpierw wA�rA?d ludu YawalapA�ti z arawackiej rodziny jA�zykowej,A�a nastA�pnie wA�rA?d ArawetA� (z rodziny tupi-guarani), ktA?rym poA�wiA�ciA� pracA� doktorskA� (1986, wersja angielskojA�zyczna a�� 1992). WA�rA?d jego gA�A?wnych obszarA?w zainteresowaA� wymieniA� naleA?y: systemy klasyfikacyjne, teoriA� pokrewieA�stwa, kosmologiA�, specyfikA� relacji spoA�ecznych w Amazonii i epistemologiA� antropologii. Z poczA�tku posA�ugiwaA� siA� narzA�dziami badawczymi pochodzA�cymi od Claude LA�vi-Straussa, a nastA�pnie rozwinA�A� zaproponowane przez TA?niA� Stolze LimA� (Lima 1993) pojA�cie perspektywizmu, na podstawie ktA?rego zbudowaA� model indiaA�skiej socjo-kosmologii (Viveiros de Castro 1998), nadajA�c mu pA?A?niej charakter indiaA�skiej teorii relacji w ogA?le, opartej na pojA�ciu a�zdrapieA?noA�ci ontologiczneja�? [3]. W ostatnich latach refleksje Viveirosa de Castro wykroczyA�y poza dziedzinA� regionalnA� i rozwija on obecnie wariant antropologii symetrycznej (Bruno Latour), starajA�c siA� poA�oA?yA� podstawy pod naukA� spoA�ecznA� w oparciu o epistemologiA� tubylczA� (2009), inspirujA�c siA� przy tym filozofiA� Deleuzea��a i Guattaria��ego. Prezentowana niA?ej praca poA�wiA�cona jest statusowi zabA?jcy wA�rA?d ArawetA� i u innych ludA?w nizin Ameryki PoA�udniowej [4]. Na podstawie bogatych i rA?A?norodnych zebranych przez siebie materiaA�A?w etnograficznych, dotyczA�cych kosmologii, eschatologii, wojny, rytuaA�u i pieA�ni, Viveiros de Castro opracowuje w niej treA�ci i praktyki zwiA�zane z tym, co w oczach ArawetA� dzieje siA� z wojownikiem po zabiciu (lub ranieniu) wroga. Warto zwrA?ciA� uwagA� na kilka gA�A?wnych idei zawartych w tej pracy.

Punktem wyjA�cia dla analizy jest umiejscowienie praktyk i przekonaA� araweteaA�skich w ramach ich kosmologii. Autor pokazuje, A?e kosmos ArawetA� uporzA�dkowany jest wedA�ug podstawowego rozrA?A?nienia na to, co istnieje na ziemi i to, co istnieje w niebie. W mitycznej przeszA�oA�ci wA�rA?d pierwotnej ludzkoA�ci doszA�o bowiem do konfliktu, w wyniku ktA?rego jej czA�A�A� a�� to jest dzisiejsi bogowie MaA? a�� odA�A�czyA�a siA� od reszty i odeszA�a unoszA�c ze sobA� firmament oraz zabierajA�c ze sobA� umiejA�tnoA�A� wskrzeszania zmarA�ych i inne zdolnoA�ci niedostA�pne od tamtej chwili ziemskim A�miertelnikom. Los ludzi pozostaje jednak A�ciA�le zwiA�zany z bogami, gdyA? kaA?dy ArawetA� po A�mierci udaje siA� do nieba, gdzie staje siA� jednym z bogA?w. Dzieje siA� to jednak w doA�A� specyficzny sposA?b: dusze umarA�ych po przybyciu do nieba najpierw zostajA� przez bogA?w poA?arte, a nastA�pnie wskrzeszone juA? jako MaA?. Ta specyficzna relacja A�A�czA�ca ludzi i bogA?w znajduje odbicie w gA�A�boko ambiwalentnym charakterze tych ostatnich. Jak zauwaA?a Viveiros de Castro, bogowie MaA? z jednej strony sA� doskonalsi od ludzi (sA� nieA�miertelni, potrafiA� wskrzeszaA� umarA�ych i sprawiaA�, A?e narzA�dzia same pracujA�), z drugiej strony, znajdujA� siA� niejako poniA?ej nich, gdyA? nie znajA� ognia wiA�c A?ywiA� siA� surowym miA�sem, jak drapieA?niki; rA?wnieA? ich wyglA�d A�A�czy w sobie cechy swojskoA�ci i wrogoA�ci (dekoracje cielesne, niby podobne do araweteaA�skich, zawierajA� dodatkowo elementy przypominajA�ce dekoracje wrogich Kayapo).

W ramach powyA?szej wizji ludzkoA�ci i jej losu szczegA?lne miejsce zajmujA� zabA?jcy, gdyA? czeka ich inny los niA? zwykA�ych A�miertelnikA?w: MaA? nie poA?erajA� ich lecz od razu przyjmujA� do swojej wspA?lnoty. Dzieje siA� tak dlatego, A?e fakt zabicia wroga wywoA�uje w zabA?jcy i zabitej przezeA� ofierze skomplikowany proces, ktA?ry sprawia, A?e przeksztaA�cajA� siA� oni w pewnA� nowA� istotA�, fundamentalnie rA?A?nA� od zwykA�ego A�miertelnika. Ta skomplikowana transformacja polega na czymA� w rodzaju fuzji, w wyniku ktA?rej powstaje dwoisty byt, A�A�czA�cy w sobie zabA?jcA� i ofiarA�. Przy czym proces ten nie dotyczy jedynie jakiejA� sfery duchowej czy metaforycznej, lecz jest rozumiany przez ArawetA� w terminach jak najbardziej cielesnych. Akt zabA?jstwa wywoA�uje w zabA?jcy potA�A?ny wstrzA�s, ktA?rego wA�aA�ciwe opanowanie wymaga odpowiedniego cyklu rytualnego polegajA�cego na odosobnieniu i postach, ktA?re majA� na celu m.in. oddzielenie a�zsiedzA�cego na zabA?jcya�? wroga od jego bliskich (bezpoA�rednio po powrocie z wojny zabA?jca powinien na przykA�ad unikaA� swojej A?ony, gdyA? w przypadku zbliA?enia to faktycznie wrA?g, a nie on sam, wspA?A�A?yA�by z jego A?onA�).

Zabicie wroga zatem w jakiA� sposA?b wzbogaca mA�A?czyznA� ArawetA� w jego jestestwie i zmienia jego pozycjA� vis-A�-vis bogA?w. Aby ukazaA� istotA� tej transformacji, Viveiros de Castro bada pieA�ni zwane a�zmuzykA� wrogA?wa�?, ktA?re zabA?jca intonuje podczas odA�wiA�tnego taA�ca zamykajA�cego okres rytualnego odosobnienia. PieA�ni te posiadajA� skomplikowanA� strukturA� wypowiedzeniowA�: po pierwsze ArawetA� mA?wiA�, A?e A�piewajA�cy zabA?jca tak naprawdA� powtarza pieA�A�, ktA?rA� podszeptuje mu jego zabity wrA?g, po drugie pieA�A� sama w sobie jest przytoczeniem czyichA� sA�A?w. Przyjrzyjmy siA� tym pieA�niom bliA?ej, gdyA? ich analiza zawiera sedno tez Viveirosa de Castro, ktA?ry zauwaA?a w muzyce wrogA?w specyficznA� grA� perspektyw.

W pierwszej zwrotce pierwszej analizowanej pieA�ni znajdujemy nastA�pujA�cy A�aA�cuch przytoczeA�: A�piewajA�cy zabA?jca (z ludu ArawetA�) cytuje swojA� ofiarA� (z ludu ParakanA?), ktA?ra z kolei cytuje innego ArawetA�, konstatujA�cego swojA� A�mierA� (od strzaA� ParakanA?). JeA?eli skrA?cimy ten A�aA�cuch, moA?na powiedzieA�, A?e zabA?jca ArawetA� ucieleA�nia tutaj doA�wiadczenie innego czA�onka swojej grupy, ginA�cego pod strzaA�ami wroga (krzyczA�cego a�zUmieram!a�?), czyli A?e A�piewajA�cy ArawetA� utoA?samia siA� z innym wojownikiem ze swojego ludu zabitym w przeszA�oA�ci przez jego wrogA?w. Jednak utoA?samienie to zapoA�redniczone zostaje przez punkt widzenia wroga (bo to zabity ParakanA? podszeptuje mu sA�owa jego umierajA�cego krewnego czy krajana). Mamy zatem do czynienia z ciekawA� sytuacjA�: oto pod powierzchniA� wypowiedzi w stylu: a�zAch umieram! WykrzyknA�A� IksiA�skia�?, padajA�cej z ust czA�owieka, bA�dA�cego najprawdopodobniej krewnym zabitego IksiA�skiego, i wyraA?ajA�cej byA� moA?e A?al po utracie wspA?A�wojownika oraz uzasadnienie podjA�tej wyprawy odwetowej, kryje siA� druga jej lektura, bowiem te same sA�owa, wypowiedziane przez wroga, ktA?ry zabiA� IksiA�skiego, nabierajA� diametralnie innego charakteru: stajA� siA� rozpamiA�tywaniem chwalebnego czynu.

Nieco inaczej wyglA�da druga zwrotka. Tutaj, jak zwykle, A�piewajA�cy zabA?jca X (z ludu ArawetA�) cytuje swojA� ofiarA� Y (z ludu ParakanA?), ktA?ra z kolei cytuje wroga Towaho (=X) kontemplujA�cego z satysfakcjA� swojego wiA�A?nia (zabitego przezeA� Y). Zwrotka ta ucieleA�nia satysfakcjA� okrutnego, anonimowego wroga Towaho, pojA�tA� z punktu widzenia wojownika ParakanA? zabitego przez A�piewajA�cego. Podmiot A�piewajA�cy ucieleA�nia tutaj samego siebie (bo peA�ne satysfakcji wykrzyknienie a�zAch!a�? przypisane jest jemu), ale zapoA�redniczonego przez punkt widzenia wroga (oczywiA�cie wraz z caA�A� emocjonalnoA�ciA� sytuacji ostatecznych).

Sytuacja wypowiedzeniowa w drugiej pieA�ni jest bardziej skomplikowana. Spotkanie z wrogiem, bA�dA�ce A?rA?dA�em tej pieA�ni nie zakoA�czyA�o siA� zabA?jstwem, a jedynie zranieniem wroga (chociaA? wA�rA?d ArawetA� obie sytuacje wiA�A?A� siA� z tA� samA� odpowiedziA� rytualnA� i z tym samym poA�miertnym losem). A?aA�cuch przytoczeA� to (niedoszA�y) zabA?jca cytujA�cy ofiarA� (jak zwykle), ktA?ra cytuje sA�owa a�zswojej A?onya�? (wspA?lnej jednakA?e jemu i jego zabA?jcy), cieszA�cej siA�, A?e ona i jej mA�A? uniknA�li strzaA� wroga. ChoA� sam Viveiros de Castro tego nie mA?wi, wydaje siA�, iA? hybrydycznoA�A� czy fuzyjnoA�A� perspektywy Ja i Drugiego polega tutaj na tym, A?e zabA?jca z jednej strony mA?wi po prostu o swojej A?onie (chociaA? mA?wi o niej coA� dziwnego: A?e raduje siA� z faktu, iA? jej mA�A? chybiA� wroga, z ktA?rym dodatkowo utoA?samia siA� mA?wiA�c a�zstrzaA�y chybiajA� NASa�?), z drugiej strony, cytuje (prawie) zabitego wroga (i wtedy sA�owa A?ony sA� jak najbardziej uzasadnione, bo staA�a siA� A?onA� wroga, po czynie popeA�nionym przez jej pierwszego mA�A?a).

Viveiros de Castro A�A�czy analizA� powyA?szych A�amigA�A?wek z porA?wnaniami z innymi ludami regionu i dochodzi do wniosku, A?e to, co w istocie jest nabywane przez zabA?jcA� w drodze zabicia wroga, to jego punkt widzenia. Nie chodzi jednak o to, A?e Ja udaje swojego wroga, lecz o proces, w wyniku ktA?rego zabA?jca zyskuje perspektywA� samego siebie jako wroga, to znaczy wroga takiego, jakim jest on odbierany przez jego nieprzyjaciela.

ZasiA�g powyA?szych analiz dotyczy podstaw indiaA�skiego rozumienia procesA?w budowania osoby i reprodukcji grup. U ArawetA� polega ono na tym, A?e zwykA�y A�miertelnik, nie-zabA?jca, osiA�ga stan peA�nej podmiotowoA�ci dopiero po A�mierci i po tym, jak poprzez doA�wiadczenie bycia poA?artym zostanie przeksztaA�cony w boga MaA?, a zabA?jca przechodzi przez doA�wiadczenie A�mierci za A?ycia, A�A�czA�c siA� w kanibalistycznej fuzji ze swoim wrogiem. W obu przypadkach podmiot araweteaA�ski konstytuuje siA� poprzez antagonistycznA� interakcjA� z elementem pochodzA�cym z wrogiego zewnA�trza grupy, w wyniku ktA?rej zostaje on przez nie wchA�oniA�ty.

Badania Viveirosa de Castro oraz pokrewne prace innych amazonistA?w, gA�A?wnie brazylijskich i francuskich, tworzA� szeroki nurt refleksji nad pojA�ciem a�zdrugoA�ci konstytuujA�ceja�? (altA�ritA� constituante) [5]. Refleksja ta, wychodzA�ca wA�aA�nie przede wszystkim od badaA� nad praktykami wojennymi na nizinach Ameryki PoA�udniowej (zob. np. Menget 1985, w jA�zyku polskim: Descola 2006 [1993]), doprowadziA�a do stwierdzenia, A?e spoA�eczeA�stwa tubylcze tego regionu budujA� swojA� toA?samoA�A� na podstawie elementA?w pochodzA�cych z zewnA�trz a�� spoA�ecznego Alter a�� ktA?re na drodze asymilacji o charakterze czA�sto dosA�ownie lub metaforycznie kanibalistycznym, stajA� siA� czA�A�ciA� i budulcem toA?samoA�ci grupy. Proces ten nie polega na tym, A?e drugi jest zwierciadA�em, w ktA?rym ukonstytuowane ja przeglA�daA�oby siA� i, dostrzegajA�c niebezpieczne podobieA�stwa z drugim, odpowiednio odrA?A?niaA�o siA� od niego. Proces amazoA�ski jest podobny, ale odwrotny: jak pisze Erikson odnoA�nie ludA?w Pano, a�zmechanizmy identyfikacji dajA� pierwszeA�stwo zewnA�trzu, bowiem kaA?dy przedstawia siebie jako nie-drugiego, raczej niA? drugiego jako nie-siebiea�? (Erikson 1996: 82).

a�zImmanencja wrogaa�? jest tekstem wymagajA�cym, zarA�czamy jednak, A?e wynagradza pracA� wA�oA?onA� w lekturA� intelektualnA� satysfakcjA�. Tym przekA�adem pragniemy zainicjowaA� staA�A� rubrykA� w ramach Indigeny, w ktA?rej prezentowaA� bA�dziemy polskiemu Czytelnikowi prace dotyczA�ce wspA?A�czesnej etnologii ludA?w Amazonii i pozostaA�ych obszarA?w nizinnych Ameryki PoA�udniowej. ChcielibyA�my ukazaA� bogactwo i zA�oA?onoA�A� nizinnych socjologii i systemA?w myA�lowych, rzA�dzA�cych siA� czA�sto zaskakujA�co odmiennymi prawami niA? te, na ktA?rych opiera siA� nowoA?ytna myA�l europejska.

Filip Rogalski
Autor tA�umaczenia i wprowadzenia jest antropologiem specjalizujA�cym siA� w kulturze ludA?w tubylczych Amazonii peruwiaA�skiej. StudiowaA� na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu, Universitat AutA?noma w Barcelonie oraz w A�cole des hautes A�tudes en sciences sociales w ParyA?u. UczestniczyA� w projektach badawczych wA�rA?d Indian WampA�s i AwajA?n (JA�varo znad rzek Santiago, Morona i MaraA�A?n) i Kiczua (znad rzek Tigre i Curaray) prowadzonych dla peruwiaA�skiej organizacji tubylczej AIDESEP. Obecnie, na podstawie wielomiesiA�cznych intensywnych badaA� terenowych wA�rA?d Indian Arabela (z zaparoaA�skiej rodziny jA�zykowej), przygotowuje rozprawA� doktorskA�, poA�wiA�conA� etnografii rekonstrukcyjnej tego maA�o znanego ludu oraz pozadyskursywnym mechanizmom transmisji kulturowej. Uczy antropologii w Instytucie StudiA?w Iberyjskich i IberoamerykaA�skich Uniwersytetu Warszawskiego. Mieszka w Poznaniu.

A?rA?dA�o ilustracji:A�http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Amazon_Rainforest#/media/File:AMAZON10.jpg

Przypisy

  1. Za a�zformatywnya�? okres rozwoju mA�odej dziedziny naleA?y przyjA�A� lata 80. i 90. a�� zob. zbiory artykuA�A?w Viveiros de Castro i Carneiro da Cunha 1993, Taylor i Descola 1993 oraz przeglA�dowy Viveiros de Castro 1996. W ostatnim czasie rozwijajA� siA� interesujA�ce badania porA?wnawcze dotyczA�ce koncepcji ciaA�aA�i pA�ci kulturowej, w ramach ktA?rych AmazoniA� zestawia siA� np. z MelanezjA� a�� Gregor i Tuzin 2001, czyA�z AfrykA� ZachodniA�, EuropA� AsrodkowA� i NowA� GwineA� a�� Breton 2006. Poza tym koncepcje animizmuA�i perspektywizmu indiaA�skiego sA� ostatnio przedmiotem intelektualnego importu do studiA?w syberyjskich a�� np. Humphrey et al. 2007, Brightman et al. 2012.
  2. Wersja elektroniczna dostA�pna w sieci: www.salsa-tipiti.org.
  3. Polski Czytelnik znajdzie zwiA�zA�e przedstawienie indiaA�skiej myA�li perspektywistycznej w: BuliA�ski 2011.
  4. PomijajA�c krA?tki fragment ksiA�A?ki From the enemya��s point of view (1992), zatytuA�owany a�zA�yjA�c z ArawetA�a�? (2000), oraz dwa artykuA�y znajdujA�ce siA� w procesie wydawniczym (w przygotowaniu a, w przygotowaniu b) prace Viveirosa de Castro nie byA�y dotA�d tA�umaczone na jA�zyk polski. Prezentowane niA?ej tA�umaczenie zostaA�o sporzA�dzone na podstawie dwA?ch, nieznacznie rA?A?niA�cych siA� wersji, wczeA�niejszej francuskiej (1996) i pA?A?niejszej portugalskiej (2002, rozdz. 4).
  5. Autorem terminu jest francuski amazonista Philippe Erikson a�� 1986. ZdecydowaliA�my siA� przetA�umaczyA� alteritA� (port. alteridade) jako a�zdrugoA�A�a�?, gdyA? naszym zdaniem, przynajmniej w ramach antropologii nizin Ameryki PoA�udniowej, termin ten ma wiA�kszA� wartoA�A� heurystycznA� niA? zwyczajowe a�zinnoA�A�a�?. Po pierwsze, a�zdrugoA�A�a�? wskazuje na fakt, A?e w relacji, ktA?rA� oznacza, nie chodzi o elementy a�zodmiennea�? czy a�zrA?A?niA�ce siA�a�? miA�dzy sobA� (chociaA? drugoA�A� innoA�ci nie wyklucza), ale o elementy wchodzA�ce w relacjA� dlatego, A?e sA� dwoma elementami, a nie jednym. Poza tym, w przeciwieA�stwie do terminA?w a�zinnoA�A�a�? i a�zInnya�?, posiadajA�cych w europejskiej filozofii spoA�ecznej konotacje negatywne i uprzedmiotowiajA�ce, a�zdrugoA�A�a�? dotyczy relacji miA�dzy podmiotami, miA�dzy Ja a a�zDrugim czA�owiekiema�? (fr. autrui). Dodajmy, A?e takie tA�umaczenie pozwala rA?wnieA? wybrzmieA� przewrotnym rezonansom miA�dzy teoriA� drugoA�ci konstytuujA�cej a filozofiami spotkania, np. myA�lA� Emmanuela LA�vinasa, ktA?rego Autre w polskich tekstach czA�sto oddawane jest wA�aA�nie jako a�zDrugia�?.

Bibliografia

  1. Breton Stephane (red.), 2006: Qua��est-ce qua��un corps, MusA�e du Quai Branly / Flammarion, ParyA?.
  2. Brightman Marc, Grotti Vanessa, Ulturgasheva Olga (red.), 2012: Animism in rainforest and tundra: personhood, animals, plants and things in contemporary Amazonia and Siberia, Berghahn Books, Nowy Jork i Oksford.
  3. BuliA�ski Tarzycjusz, 2011: Ludzie, zwierzA�ta i inne byty w A�wiecie Indian Amazonii. WstA�p do perspektywizmu, w: Ludzie i nie-ludzie. Perspektywa socjologiczno-antropologiczna, red. Mica Adriana, A?uczeczko PaweA�, Orbis Exterior, PszczA?A�ki.
  4. BuliA�ski Tarzycjusz, Kairski Mariusz (red.), w przygotowaniu: CiaA�o, substancja, dusza. PojA�cie osoby w spoA�eczeA�stwach tubylczej Amazonii a�� przeglA�d koncepcji antropologicznych.
  5. Descola Philippe, 1996: Constructing natures, symbolic ecology and social practice, w: Nature and society: anthropological perspective, red. Descola Philippe, PA?lsson Gisli, Routledge, Londyn i Nowy Jork.
    a�� 2012: Par-delA� nature et culture, Gallimard, ParyA? (tA�umaczenie hiszpaA�skie: 2012: Amorrortu Editores, Buenos Aires i Madrid; tA�umaczenie angielskie: 2013: University of Chicago Press).
    a�� 2006 [1993]: Powinowactwo z wyboru: sojusze maA�A?eA�skie, wojna, i drapieA?noA�A� wA�rA?d Indian Jivaro, tA�um. Rogalski Filip, w: Sny, trofea, geny i zmarli. a�zWojnaa�? w spoA�ecznoA�ciach przedpaA�stwowych na przykA�adzie Amazonii a�� przeglA�d koncepcji antropologicznych, red. BuliA�ski Tarzycjusz, Kairski Mariusz, Wydawnictwo UAM, PoznaA�.
  6. Erikson Philippe, 1986: AltA�ritA�, tatouage et anthropophagie chez les Pano: la belliqueuse quA?te du soi, a�zJournal de la SociA�tA� des AmA�ricanistesa�?, t. 72.
    a�� 1996: La griffe des aA?eux: marquage du corps et dA�marquages ethniques chez les Matis da��Amazonie, Peeters, Lowanium.
  7. Gregor Thomas, Tuzin Donald (red.), 2001: Gender in Amazonia and Melanesia: an exploration of the comparative method, University of California Press, Berkeley.
  8. Humphrey Caroline, Empson Rebecca, Pedersen Morten A. (red.), 2007: Inner Asia Perspectivism, wydanie specjalne czasopisma a�zInner Asiaa�?, t. 9, nr 2.
  9. Lima TA?nia Stolze, 1993: O dois e seu mA?ltiplo: reflexA�es sobre o perspectivismo em uma cosmologia tupi, a�zManaa�?, t. 2, nr 2, (dostA�pne na www.scielo.br).
  10. Lyon Patricia J. (red.), 1974: Native south americans: ethnology of the least known continent, Waveland Press, Prospect Heights, Ill.
  11. Menget Patrick (red.), 1985: Guerre, sociA�tA�s et vision du monde dans les basses terres de la��AmA�rique du sud, specjalny blok tematyczny, a�zJournal de la SociA�tA� des AmA�ricanistesa�?, t. 71. (dostA�pne na www.persee.fr).
  12. Taylor Anne-Christine, Descola Philippe (red.), 1993: La remontA�e de la��Amazone: anthropologie et histoire des sociA�tA�s amazoniennes, numer specjalny czasopisma a�zLa��hommea�?, 126-128, avr.-dec. 1993, XXXIII (2-4) (dostA�pne na www.persee.fr).
  13. Viveiros de Castro Eduardo, 1986: ArawetA�: os deuses canibais, Jorge Zahar Ed., Rio de Janeiro.
    a�� 1992: From the enemya��s point of view: humanity and divinity in an Amazonian society, tA�um. Howard Catherine, University of Chicago Press, Chicago.
    a�� 1996: Le meurtrier et son double chez les ArawetA�: Un exemple de fusion rituelle, a�zSystA?mes de PensA�e en Afrique Noirea�?, nr 14.
    a�� 1996: Images of nature and society in Amazonian ethnology, a�zAnnual Review of Anthropologya�?, nr 25.
    a�� 1998: Cosmological deixis and Amerindian perspectivism, a�zJournal of the Royal Anthropological Institutea�?, nr 4 (3).
    a�� 2000: A�yjA�c z ArawetA�, tA�um. Aswierk Kacper, a�zTawacina�?, nr 3 (51), TIPI, Wielichowo.
    a�� 2002: A inconstA?ncia da Alma Selvagem, Cosac & Naify, San Paulo.
    a�� 2009: MA�taphysiques cannibales, Presses Universitaires de France, ParyA?.
    a�� w przygotowaniu a, [2001]: GUT Amazonii: Teorie przeczuA� i przeczucia na temat teorii. Potencjalne powinowactwo i konstruowanie relacji spoA�ecznych, tA�um. KrokoszyA�ski A?ukasz, w: BuliA�ski i Kairski, w przygotowaniu.
    a�� w przygotowaniu b, [1998]: Kosmologiczne wskazywanie oraz indiaA�ski perspektywizm, tA�um. Filip Mariusz, w: BuliA�ski i Kairski, w przygotowaniu.
  14. Viveiros de Castro Eduardo, Carneiro da Cunha Manuela, 1993: AmazA?nia: etnologia e histA?ria indA�gena, USP-NHII/Fapesp, San Paulo.