Archiwa tagu: Czikitowie

Chiquitanos. Rdzenni mieszkańcy wschodniej Boliwii

Kasper Mariusz Kaproń OFM
rece­ived: 11.08.2016 | publi­shed onli­ne: 21.10.2019
Link skró­co­ny: http://tiny.cc/au4uez

Boli­wia powszech­nie uwa­ża­na jest za „naj­bar­dziej indiań­ski kraj świa­ta”. Według ostat­nie­go powszech­ne­go spi­su lud­no­ści z 2012 roku kraj ten zamiesz­ku­je ponad 10 mln ludzi, z cze­go zde­cy­do­wa­na więk­szość to lud­ność auto­chto­nicz­na. Kon­sty­tu­cja poli­tycz­na Boli­wii z 2009 roku w peł­ni respek­tu­je pra­wa lud­no­ści rdzen­nej, co zosta­ło zawar­te w IV roz­dzia­le Pra­wa Naro­dów i Ludów Tubyl­czych (art. 30–32) (Dere­chos de las Nacio­nes y Pueblos Indíge­na Ori­gi­na­rio Cam­pe­si­nos). Przed­sta­wi­cie­lom tych spo­łecz­no­ści zagwa­ran­to­wa­no na przy­kład sta­łą licz­bę miejsc w par­la­men­cie, został w peł­ni uzna­ny sys­tem praw­ny ludów tubyl­czych, któ­ry zrów­na­no w skut­kach z ofi­cjal­nym sys­te­mem praw­nym i sądow­ni­czym Boli­wii, wska­za­no na pra­wo do auto­no­mii ludów tubyl­czych, respek­tu­jąc ich sys­tem orga­ni­za­cji spo­łecz­nej, oraz nada­no im na wyłącz­ność bogac­twa leśne nale­żą­ce do wspól­not. W art. 5 Usta­wy zasad­ni­czej wymie­nia się 36 języ­ków uży­wa­nych przez poszcze­gól­ne gru­py etnicz­ne i ludy zamiesz­ku­ją­ce Boli­wię [1], któ­re sta­ły się ofi­cjal­ny­mi języ­ka­mi tego pań­stwa. W ten spo­sób ofi­cjal­nie uzna­je się, że aktu­al­nie tery­to­rium Wie­lo­na­ro­do­wo­ścio­we­go Pań­stwa Boli­wii zamiesz­ku­je 36 rdzen­nych grup tubyl­czych cha­rak­te­ry­zu­ją­cych się wła­sną histo­rią, kul­tu­rą, świa­tem wie­rzeń i wła­snym językiem.

Naj­waż­niej­szą gru­pą lin­gwi­stycz­ną jest gru­pa Keczua (Quechua). Według ofi­cjal­nych danych od 30 do 33% miesz­kań­ców Boli­wii mówi tym języ­kiem. Lud­ność Keczua zamiesz­ku­je głów­nie tery­to­rium depar­ta­men­tów Cocha­bam­ba, Sucre, Chu­qu­isa­ca i Poto­sí, a w mniej­szej licz­bie tak­że La Paz i Oru­ro. Dru­gą co do wiel­ko­ści gru­pą tubyl­czą są Ajma­ro­wie, któ­rzy zamiesz­ku­ją w szcze­gól­no­ści tery­to­rium pła­sko­wy­żu depar­ta­men­tów La Paz, Oru­ro i Poto­sí, jak rów­nież zbo­cza Cor­dil­le­ra Real. Według danych powszech­ne­go spi­su lud­no­ści z 2012 roku lud­ność Keczua liczy oko­ło 1,3 mln miesz­kań­ców, a lud­ność Ajma­ra 1,2 mln. Odno­śnie do dru­giej z wymie­nio­nych grup nale­ży pod­kre­ślić, że sta­no­wi ona aktyw­ny ele­ment boli­wij­skie­go naro­du i pań­stwa nie tyl­ko ze wzglę­du na swo­ją prze­wa­gę licz­bo­wą, lecz rów­nież ze wzglę­du na wpływ, któ­ry wywie­ra we wszyst­kich prze­ja­wach życia poli­tycz­ne­go Boliwii.

Tery­to­rium, któ­re zaj­mu­je gru­pa Keczua-Ajma­ra, sta­no­wi oko­ło 30% całej powierzch­ni Boli­wii i są to gru­py naj­bar­dziej zna­ne ze wszyst­kich zamiesz­ku­ją­cych roz­le­głe tery­to­rium kra­ju. Wie­dza na temat kul­tu­ry tych ludów, ich kosmo­lo­gii czy struk­tu­ry spo­łecz­nej jest ogól­nie dostęp­na i roz­po­wszech­nio­na tak­że w Euro­pie. Zupeł­nie ina­czej przed­sta­wia się sytu­acja w odnie­sie­niu do grup etnicz­nych zamiesz­ku­ją­cych obsza­ry tro­pi­kal­nej dżun­gli i dorze­czy Ama­zon­ki, tzn. tery­to­rium depar­ta­men­tów San­ta Cruz, Beni, Pan­do. Naj­licz­niej­szą gru­pę etnicz­ną tego obsza­ru sta­no­wią Chi­qu­ita­nos [2], któ­rych licz­ba według spi­su lud­ność z 2012 roku wyno­si 87 885 osób, jed­nak­że dane Naro­do­we­go Insty­tu­tu Sta­ty­stycz­ne­go (Insti­tu­to Nacio­nal de Esta­dísti­ca) poda­ją licz­bę 142 822, co sta­no­wi 1,24% całej popu­la­cji Boli­wii (Díez Aste­te 2014: 385–391). Dodat­ko­wo Chi­qu­ita­nos to nie tyl­ko naj­licz­niej­sza gru­pa rdzen­nych miesz­kań­ców boli­wij­skie­go wscho­du, ale tak­że jest to gru­pa, któ­rej histo­ria i tra­dy­cje zosta­ły w spo­sób naj­peł­niej­szy udo­ku­men­to­wa­ne. Wyni­ka to z fak­tu, że już w XVII wie­ku przy­by­li na tere­ny zamiesz­ki­wa­ne przez Chi­qu­ita­nos jezu­ici, któ­rzy stwo­rzy­li sys­tem ośrod­ków misyj­nych zwa­nych reduk­cja­mi [3]. Doku­men­ty odno­szą­ce się do misji pro­wa­dzo­nych wśród Chi­qu­ita­nos, na któ­rych opar­ty jest niniej­szy arty­kuł, zosta­ły spo­rzą­dzo­ne w trak­cie pro­wa­dze­nia misji. Nato­miast doku­men­ty odno­szą­ce się do Guara­ni z Para­gwa­ju pocho­dzą ze sto­sun­ko­wo póź­ne­go okre­su, są współ­cze­sne histo­rycz­nym wyda­rze­niom. Rela­ción de las Misio­nes de indios Chi­qu­ita­nos autor­stwa Juana Patri­cio Fer­nán­de­za z 1726 roku jest świa­dec­twem doświad­czeń prze­ży­tych na tere­nie misji, podob­nie jak rela­cja Julia­na Kno­gle­ra [4] oraz listy Mar­ti­na Schmi­da [5].

Nale­ży tak­że wska­zać na pew­ną uni­ka­to­wość i żywot­ność tra­dy­cji Chi­qu­ita­nos. Po wyda­rze­niach z roku 1767 i wyda­le­niu jezu­itów misje wśród Guara­ni opu­sto­sza­ły, a same obiek­ty z bie­giem cza­su obró­ci­ły się w ruinę. Tym­cza­sem reduk­cje boli­wij­skie­go wscho­du, pomi­mo zmie­nia­ją­cych się warun­ków, prze­trwa­ły do dnia dzi­siej­sze­go tak w wymia­rze mate­rial­nych obiek­tów, jak i kul­tu­ry nie­ma­te­rial­nej (muzy­ka, obrzę­do­wość, tra­dy­cje). To wła­śnie przez fakt histo­rycz­nej cią­gło­ści są one wspa­nia­łym mate­ria­łem do badań dla antro­po­lo­gów, etno­lo­gów, histo­ry­ków, muzy­ko­lo­gów, archi­tek­tów i histo­ry­ków sztuki.

Celem pre­zen­to­wa­ne­go arty­ku­łu jest zapo­zna­nie pol­skie­go czy­tel­ni­ka z dzie­ja­mi rdzen­nych miesz­kań­ców boli­wij­skiej stre­fy tro­pi­kal­nej, odtwo­rzo­nej na pod­sta­wie archi­wal­nych doku­men­tów misyj­nych począw­szy od XVI wieku.

[1] Zapis brzmi: „Ofi­cjal­ny­mi języ­ka­mi Pań­stwa jest hisz­pań­ski i wszyst­kie języ­ki naro­dów i tubyl­czych ludów indiań­skich, któ­ry­mi są ayma­ra, ara­ona, bau­re, bési­ro, cani­cha­na, cavi­ne­ño, cay­uba­ba, cháco­bo, chi­mán, ese ejja, guara­ní, guarasu’we, guarayu, ito­na­ma, leco, macha­juy­ai-kal­la­waya, machi­ne­ri, maro­pa, moje­ño-tri­ni­ta­rio, moje­ño-igna­cia­no, moré, mose­tén, movi­ma, paca­wa­ra, puqu­ina, quechua, sirio­nó, taca­na, tapie­te, toro­mo­na, uru-chi­paya, ween­hay­ek, yami­na­wa, yuki, yura­ca­ré i zamu­co”.
[2] Insty­tut Geo­gra­fii Pol­skiej Aka­de­mii Nauk w publi­ka­cji z roku 1955 zapro­po­no­wał pol­ską nazwę Czi­ki­to­wie. (Pol­ska Aka­de­mia Nauk 1955: 27). Spo­lsz­czo­na nazwa nie jest jed­nak uży­wa­na, dla­te­go też posta­no­wio­no w niniej­szym arty­ku­le zacho­wać ory­gi­nal­ną pisow­nię hisz­pań­ską.
[3] Zob. dalej.
[4] Julian Kon­gler żył w latach 1717–1772, cyto­wa­na rela­cja pocho­dzi z lat jego pra­cy na misjach. W 1755 roku zało­żył reduk­cję w San Ana.
[5] Listy Mar­ti­na Schmi­ta były pisa­ne w latach 1726–1764, ich autor żył w latach 1694–1772.

Czy­taj dalej:
http://indigena.edu.pl/6/Chiquitanos._Rdzenni_mieszkancy_wschodniej_Boliwii_-_Kasper_Mariusz_Kapron_OFM.pdf