Archiwa tagu: Los Altos

Kształtowanie tubylczej władzy od lat 50. XX w. do końca pierwszej dekady XXI w. Na przykładzie Indian Tsotsil z gminy Chamula w regionie Los Altos w Chiapas, Meksyk

Mar­cin Jacek Kozłow­ski
rece­ived: 04.08.2016 | publi­shed onli­ne: 03.02.2021
Link skró­co­ny: https://tiny.pl/rjjhm

Wpły­wy [1] i pre­sje kształ­tu­ją­ce wła­dzę indiań­ską Tsot­si­li z Cha­mu­la, jak rów­nież tubyl­ców z innych gmin regio­nu, nie wią­za­ły się tyl­ko i wyłącz­nie z okre­sem kolo­nial­nym, XIX-wiecz­nym two­rze­niem pań­stwa mek­sy­kań­skie­go czy wycho­dze­niem z pore­wo­lu­cyj­nej zawie­ru­chy lat dwu­dzie­stych zeszłe­go stu­le­cia. Dłu­go­wiecz­ność pro­ce­sów oddzia­łu­ją­cych na tubyl­czy sys­tem reli­gij­no-poli­tycz­ny prze­ja­wia­ją­cy się na przy­kład czcią w sto­sun­ku do świę­tych kato­lic­kich (choć na wła­sny spo­sób) czy posta­ci mniej lub bar­dziej nimi inspi­ro­wa­ny­mi oraz przej­ściem od kon­fra­ter­ni (hiszp. la cofra­dia) do sys­te­mu sta­no­wisk [2] (hiszp. el siste­ma de car­gos) była zwią­za­na z chry­stia­ni­za­cją, wyni­ka­ją­cą z woli wpro­wa­dze­nia kon­tro­li, jak rów­nież umoż­li­wie­niem ścią­ga­nia podat­ków z Indian. Zmia­na orga­ni­za­cji przy­szła wraz z nie­wy­dol­no­ścią bractw wobec cza­so­wych migra­cji za pra­cą do innych regio­nów sta­nu czy kra­ju (Gos­sen 1974, 1983, 1999). Pre­sja eko­no­micz­na powo­du­ją­ca wyzysk tubyl­ców oraz spe­cy­fi­ka wyżyn­na regio­nu prze­kła­da­ją­ca się na ich więk­szą wytrzy­ma­łość spra­wi­ły, że Los Altos w Chia­pas sta­ło się naj­więk­szym regio­nal­nym „dostar­czy­cie­lem” taniej siły robo­czej. Trud­na sytu­acja zmu­sza­ła ich do zacią­ga­nia się do najem­nej pra­cy na plan­ta­cjach kawy, trzci­ny cukro­wej w innych regio­nach sta­nu, głów­nie Soco­nu­sco i Depre­sji Cen­tral­nej (Kozłow­ski 2014/2015: 78–106).

Umiej­sco­wie­nie Los Altos w Chia­pas na ubo­czu, z dala od cen­trów kolo­nial­nej wła­dzy, kapi­ta­nii gene­ral­nej Gwa­te­ma­li [3] czy póź­niej nie­pod­le­głe­go Mek­sy­ku pozwo­li­ło na ukształ­to­wa­nie się regio­nal­nej eli­ty poli­tycz­nej, któ­ra mia­ła duży wpływ na pre­fe­ro­wa­ną poli­ty­kę, pla­no­wa­nie i kształ­to­wa­nie pod­staw dla eko­no­micz­ne­go bytu połu­dnio­wo-wschod­nie­go mek­sy­kań­skie­go sta­nu. Dopro­wa­dzi­ło to do kon­flik­tu, w któ­rym to wiel­cy posia­da­cze ziem­scy opo­wie­dzie­li się za frak­cją kon­ser­wa­tyw­ną, sto­ją­cą na stra­ży „reli­gii i przy­wi­le­jów” (hiszp. la reli­gión y fueros). Po dru­giej stro­nie zna­leź­li się libe­ra­ło­wie, to zna­czy zwo­len­ni­cy zmian, chcą­cy zerwać z poko­lo­nial­nym porząd­kiem. Naj­wy­raź­niej­szym prze­ja­wem tego spie­ra­nia się, w przy­pad­ku Chia­pas, było prze­nie­sie­nie sto­li­cy sta­nu z bastio­nu cole­tos [4] – San Cri­stó­bal de Las Casas, do Tuxtla Guti­ér­rez, co nastą­pi­ło osta­tecz­nie w koń­cu XIX wie­ku [5].

Cza­sy rewo­lu­cji mek­sy­kań­skiej sta­no­wi­ły moment, w któ­rym eli­ty poli­tycz­ne z Chia­pas pró­bo­wa­ły zwe­ry­fi­ko­wać nowy porzą­dek wyzna­czo­ny zmia­ną cen­trum admi­ni­stra­cyj­no-poli­tycz­ne­go, a nie­któ­re z grup nie­mo­gą­cych pogo­dzić się z takim sta­nem rze­czy usi­ło­wa­ły wyko­rzy­stać cha­os dla uzy­ska­nia prze­wa­gi. Wycho­dze­nie kra­ju z rewo­lu­cyj­ne­go zamie­sza­nia przy­czy­ni­ło się do budo­wa­nia sys­te­mu opar­tego na jed­nej par­tii, któ­ra jako jedy­na mia­ła real­ną szan­sę na spra­wo­wa­nie wła­dzy. Jej pozy­cja budo­wa­na mia­ła być nie tyl­ko ze stro­ny cen­trum, to zna­czy wła­dzy fede­ral­nej, ale rów­nież posia­dać sil­ne lokal­ne ugrun­to­wa­nie (Kozłow­ski 2014/2015: 88–97). Zde­ter­mi­no­wa­ło to warun­ki dla nowe­go, bar­dziej dyna­micz­ne­go, głę­bo­kie­go i akul­tu­ra­cyj­nie szko­dli­we­go cza­su zmian, któ­ry wpro­wa­dził aspekt par­tyj­ny [6] nie tyl­ko do dys­kur­su, ale i prak­ty­ki władz w indiań­skich gminach.

Nie­dłu­go potem powo­ła­no do życia insty­tu­cję pań­stwo­wą, któ­rej zada­niem mia­ło być polep­sze­nie warun­ków życia Indian oraz dopro­wa­dze­nie do ich zbli­że­nia z Mety­sa­mi (Kozłow­ski 2014/2015: 98–100). Wpły­wy te przy­nio­sły dal­sze prze­kształ­ce­nia życia tubyl­ców z Los Altos w Chia­pas. Oczy­wi­ście region i jego lud­ność wysta­wio­ne były na wie­lość pro­ce­sów zwią­za­nych z roz­wo­jem gospo­dar­czym i uza­leż­nie­niem eko­no­micz­nym. Czas poka­zał, że akty legi­sla­cyj­ne ze stro­ny fede­ral­nych bądź sta­no­wych władz wywie­ra­ły coraz więk­szą pre­sję i pro­wa­dzi­ły do zmian, obja­wia­jąc sprzecz­no­ści wystę­pu­ją­ce mię­dzy porząd­kiem praw­nym a tym „tra­dy­cyj­nym” [7].

Począt­ko­we wpły­wy były sub­tel­ne i nie tak oczy­wi­ste, a auto­no­mia indiań­skich gmin więk­sza, mimo ich znacz­ne­go uza­leż­nie­nia eko­no­micz­ne­go. Pro­ces roz­cią­ga­nia sys­te­mu praw­ne­go o ogól­no­mek­sy­kań­skim wymia­rze oddzia­łał już na roż­ne sfe­ry życia, dopro­wa­dza­jąc do zmian na przy­kład w takich obsza­rach, jak: spo­sób i ter­min doko­ny­wa­nia wybo­ru władz gmin­nych, dłu­go­ści kaden­cji oraz poja­wie­nie się nowych, admi­ni­stra­cyj­nych sta­no­wisk gminnych.

Ostat­nie pół­wie­cze w Los Altos w Chia­pas poka­zu­je zwięk­szo­ną inten­sy­fi­ka­cję pro­ce­sów spo­łecz­nych i kul­tu­ro­wych, któ­re akce­le­ro­wa­ne są przez wol­ny rynek, glo­ba­li­za­cję czy pre­sję kul­tu­ry maso­wej. War­to zdać sobie spra­wę z róż­no­rod­no­ści i kom­plek­so­wo­ści tych oddzia­ły­wań i wpły­wów, by pochop­nie nie oce­niać ich skut­ków. Współ­cze­śni India­nie z Chia­pas nie są nie­zmien­nym relik­tem, ludem naj­bliż­szym w swej for­mie życia Majom okre­su kla­sycz­ne­go, jak chcie­li ich widzieć przed­sta­wi­cie­le funk­cjo­na­li­zmu w antro­po­lo­gii. Nie prze­sta­li też ist­nieć pod napo­rem oddzia­ły­wań i pre­sji akul­tu­ra­cyj­nych roz­po­ście­ra­nych ze stron pań­stwa, Kościo­ła oraz innych insty­tu­cji. Dzi­siej­szy ich wize­ru­nek bez wąt­pie­nia jest bar­dziej skom­pli­ko­wa­ny i mniej jed­no­znacz­ny niż daw­niej. Z tej racji, że zaj­mu­ją oni róż­ne miej­sca na kul­tu­ro­wym con­ti­nu­um toż­sa­mo­ści, wymy­ka­jąc się pró­bom esen­cjo­nal­ne­go zde­fi­nio­wa­nia ich indiańskości.

[1] Pro­jekt został sfi­nan­so­wa­ny ze środ­ków Naro­do­we­go Cen­trum Nauki przy­zna­nych na pod­sta­wie decy­zji numer dec-2011/03/n/h­s3/01288.
[2] Od oko­ło 1937 roku w antro­po­lo­gii poja­wia­ją się pró­by opi­sa­nia, zesta­wie­nia i zde­fi­nio­wa­nia orga­ni­za­cji spo­łecz­no-reli­gij­nej lud­no­ści tubyl­czej regio­nu Mezo­ame­ry­ki, szcze­gól­nie Majów. Do jej okre­śle­nia, oprócz pre­fe­ro­wa­ne­go prze­ze mnie ter­mi­nu, uży­wa­no rów­nież nastę­pu­ją­ce­go nazew­nic­twa: hie­rar­chia poli­tycz­no-reli­gij­na, sys­tem fiest lub lasek cere­mo­nial­nych. Ostat­nia nazwa wywo­dzi­ła się od sym­bo­lu wła­dzy, w któ­ry wypo­sa­że­ni są pia­stu­ją­cy swe funk­cje indiań­scy repre­zen­tan­ci (zob. ryc. 2). Od tego cza­su nagro­ma­dzi­ło się mnó­stwo opi­sów przy­kła­do­wych sys­te­mów sta­no­wisk z róż­nych, nie tyl­ko połu­dnio­wych regio­nów Mezo­ame­ry­ki (Bel­tran 1991, Bric­ker 1973, Car­ra­sco 1979, Dewalt 1975, Kors­ba­ek 1987, Medi­na 2005). Nie­któ­rzy bada­cze dopa­tru­ją się ich wystę­po­wa­nia rów­nież w Peru i Boli­wii (Kors­ba­ek 1987: 215–216).
[3] Kapi­ta­nia gene­ral­na Gwa­te­ma­li – tery­to­rium pozo­sta­ją­ce w hisz­pań­skiej jurys­dyk­cji kolo­nial­nej, pod­le­ga­ją­ce wice­kró­le­stwu Nowej Hisz­pa­nii. Pod­sta­wą praw­ną do zało­że­nia audien­cji na tym tery­to­rium był doku­ment nazy­wa­ny skró­to­wo w pol­skiej histo­rio­gra­fii Nowe Pra­wa (1542). W skład kapi­ta­nii gene­ral­nej Gwa­te­ma­li na począt­ku XVIII wie­ku wcho­dzi­ły 32 pro­win­cje, któ­re posia­da­ły róż­ny sta­tus praw­no-admi­ni­stra­cyj­ny. Za naj­waż­niej­sze ze wzglę­dów poli­tycz­no-gospo­dar­czych uzna­wa­ne były: Camay­agua, Nika­ra­gua, Kosta­ry­ka i Soco­nu­sco. Nale­ży zauwa­żyć, że kapi­ta­nia gene­ral­na Gwa­te­ma­li, mimo ofi­cjal­ne­go pod­po­rząd­ko­wa­nia wice­kró­le­stwu Nowej Hisz­pa­nii, wyróż­nia­ła się znacz­ną auto­no­mią, co bez wąt­pie­nia zwią­za­ne było z jej odle­gło­ścią od kolo­nial­ne­go cen­trum Nowej Hisz­pa­nii (Czer­ny 2015: 43–44).
[4] Cole­tos (hiszp.) – jest to loka­lizm uży­wa­ny w San Cri­stó­bal de Las Casas do opi­sa­nia ladi­nos. Ter­min ten okre­śla dobrze sytu­owa­nych Mety­sów, któ­rzy mówiąc o swym pocho­dze­niu, wska­zu­ją na hisz­pań­skich kolo­ni­za­to­rów. Widać to zresz­tą w samej nazwie odno­szą­cej się do la cole­ta (hiszp.), opi­su­ją­cej war­kocz kon­kwi­sta­do­rów. Obec­nie ter­min, w więk­szo­ści przy­pad­ków, doty­czy oso­by zamoż­nej, któ­rej pocho­dze­nie wywo­dzić się może ze sta­rych rodzin zamiesz­ku­ją­cych San Cri­stó­bal de Las Casas. Naj­czę­ściej koja­rzo­ny jest z wyzy­sku­ją­cym, spe­ku­lu­ją­cym Mety­sem, o nie naj­lep­szych manie­rach oraz pre­zen­tu­ją­cym dys­kry­mi­nu­ją­cą posta­wę ze wzglę­du na pocho­dze­nie oraz sta­tus posia­da­nia (París Pombo 2000: 89–91).
[5] Mie­li­śmy do czy­nie­nia z kil­ko­ma pró­ba­mi prze­nie­sie­nia sto­li­cy sta­nu Chia­pas. Pierw­sza mia­ła miej­sce w lutym 1834 roku, ale już w roku następ­nym wła­dze sta­no­we powró­ci­ły do San Cri­stó­bal de Las Casas. Dru­ga nastą­pi­ła w stycz­niu 1858 roku i dopro­wa­dzi­ła do prze­nie­sie­nia sto­li­cy na okres trzech lat. Osta­tecz­nie Tuxtla Guti­ér­rez od 1892 roku była nie­zmien­nie sto­li­cą sta­nu, co nie ozna­cza, że w okre­sie zamie­sza­nia rewo­lu­cyj­ne­go nie usi­ło­wa­no znów przy­wró­cić jej do San Cri­stó­bal de Las Casas (Castro Agu­ilar 2015: 22–23).
[6] Par­ti­do Revo­lu­cio­na­rio Insti­tu­cio­nal (Par­tia Rewo­lu­cyj­no-Insty­tu­cjo­nal­na – PRI; potocz­nie nazy­wa­ni Trój­ko­lo­ro­wy­mi ze wzglę­du na jej bar­wy, któ­re zaczerp­nię­te są z fla­gi mek­sy­kań­skiej) – par­tia poli­tycz­na spad­ko­bier­czy­ni ist­nie­ją­cej od mar­ca 1929 roku Par­ti­do Nacio­nal Revo­lu­cio­na­rio (Naro­do­wej Par­tii Rewo­lu­cyj­nej – PNR), któ­ra w tym samym mie­sią­cu 1938 roku prze­kształ­ci­ła się w Par­ti­do Revo­lu­cio­na­rio Mexi­ca­no (Rewo­lu­cyj­ną Par­tię Mek­sy­kań­ską – PRM), by okrzep­nąć pod otwie­ra­ją­cą przy­pis nazwą w stycz­niu 1946 roku. Kom­plet­nie zdo­mi­no­wa­ła poli­ty­kę mek­sy­kań­ską w cią­gu ostat­nich sied­miu dekad XX wie­ku (Łep­kow­ski 1986: 383, 391). W pro­gra­mie Encu­en­tro Vuel­ta, zor­ga­ni­zo­wa­nym w dniu 30 sierp­nia 1990 roku przez Octa­vio Paza i mode­ro­wa­nym przez Enri­que Krau­ze, w dys­ku­sji na temat Ame­ry­ki Łaciń­skiej Mario Var­gas Llo­sa, opi­su­jąc sys­tem poli­tycz­ny Mek­sy­ku, użył okre­śle­nia „dyk­ta­tu­ra per­fek­cyj­na”. Spo­tka­ło się to z nie­zgo­dą ze stro­ny orga­ni­za­to­ra spo­tka­nia, któ­ry uznał ten ter­min za nie­wła­ści­wy, ponie­waż rzą­dze­niu temu bra­ko­wa­ło cha­rak­te­ru woj­sko­we­go. Octa­vio Paz zwró­cił uwa­gę na aspekt hege­mo­nicz­ne­go sys­te­mu domi­na­cji jed­nej par­tii (Tele­vi­sa 1990). Według nie­któ­rych ana­li­ty­ków mek­sy­kań­skiej sce­ny poli­tycz­nej doj­ście do wła­dzy pre­zy­den­ta Vicen­te Foxa w 2000 roku repre­zen­tu­ją­ce­go PAN odby­ło się za poro­zu­mie­niem i przy­zwo­le­niem domi­nu­ją­cej PRI, by ta mogła trium­fo­wać w kolej­nych latach nowe­go mile­nium.
[7] Znacz­ny kon­ser­wa­tyzm wśród Cha­mu­la nie ozna­czał bra­ku zmia­ny zwy­cza­ju (hiszp. la costum­bre), dla­te­go umiesz­czam w cudzy­sło­wie ter­min „tra­dy­cjo­na­lizm”. Dodat­ko­wo nale­ży zauwa­żyć, że uży­wa­nie tego okre­śle­nia ma pocho­dze­nie zewnętrz­ne, to zna­czy wywo­dzi się z języ­ka hisz­pań­skie­go i w komu­ni­ka­cji mię­dzy­kul­tu­ro­wej uży­wa­ny jest do opi­sa­nia lud­no­ści tubyl­czej, któ­rej naj­bli­żej do mię­dzy­po­ko­le­nio­wej kon­ty­nu­acji spo­łecz­no-kul­tu­ro­we­go życia wspól­no­ty, zwią­za­ne­go z sys­te­mem sta­no­wisk. Przed­sta­wio­na histo­ria poka­zu­je, że gmi­na Cha­mu­la pre­zen­to­wa­na była przez wła­dze fede­ral­ne i sta­no­we niczym wzór, ze wzglę­du na włą­cze­nie aspek­tu par­tyj­ne­go do życia spo­łecz­no-kul­tu­ro­we­go tej gru­py. W prak­ty­ce Cha­mu­la, jak i inni India­nie regio­nu, wobec domi­na­cji PRI pre­zen­to­wa­ni byli jako uro­dze­ni zwo­len­ni­cy tej for­ma­cji poli­tycz­nej, co jesz­cze dobit­niej­szy wymiar przy­bie­ra­ło w momen­cie nie­mal jed­no­gło­śnej akla­ma­cji przy wybo­rze pre­kan­dy­da­ta do władz gmi­ny. War­to dodać, że do nie­daw­na odby­wa­ła się ona tyl­ko ze stro­ny PRI.

Czy­taj dalej:
http://indigena.edu.pl/6/Ksztaltowanie_tubylczej_wladzy_od_lat_50.XX_w._do_konca_pierwszej_dekady_XXI_w._Na_przykladzie_Indian_Tsotsil_z_gminy_Chamula_w_regionie_Los_Altos_w_Chiapas,_Meksyk-_Marcin_Jacek_Koz%C5%82owski.pdf