Archiwa tagu: wyniszczenie

Zapomniany podbój i ludobójstwo Indian z Urugwaju oraz środkowej i południowej Argentyny na podstawie wybranej literatury polskojęzycznej

Ceza­ry Cie­ślak
rece­ived: 01.11.2013 | publi­shed onli­ne: 12.02.2020
Link skró­co­ny: https://tiny.pl/t61c4

Dotych­czas lite­ra­tu­ra pol­sko­ję­zycz­na [1] nie zawie­ra­ła cało­ścio­we­go, syn­te­tycz­ne­go opi­su eks­ter­mi­na­cji Indian zamiesz­ku­ją­cych nie­gdyś tery­to­rium Argen­ty­ny i Uru­gwa­ju [2]. Głów­ną tego przy­czy­ną jest mar­gi­na­li­za­cja rze­czo­nych tubyl­ców w pol­skiej nauce na tle innych are­ałów kul­tu­ro­wych. Pod­bój Pusty­ni [3] i ziem sąsied­nich nie cie­szy się takim zain­te­re­so­wa­niem wśród pol­skich histo­ry­ków i india­ni­stów, jak np. woj­ny z ple­mio­na­mi pół­noc­no­ame­ry­kań­ski­mi. Cho­ciaż ste­po­wa stre­fa Pam­py i Pata­go­nii pod wie­lo­ma wzglę­da­mi przy­po­mi­na pół­noc­no­ame­ry­kań­skie Wiel­kie Rów­niny, z kow­bo­ja­mi jako gau­cza­mi (Wituch 1983: 56–57), koczow­ni­czy­mi India­na­mi dosko­na­le wal­czą­cy­mi kon­no, ata­ku­ją­cy­mi pod­czas peł­ni księ­ży­ca, miesz­ka­ją­cy­mi w skó­rza­nych namio­tach, sto­su­ją­cy­mi zna­ki dym­ne i okrzy­ki wojen­ne, to na tym kon­wer­gen­cja się kończy.

Mate­riał źró­dło­wy, na któ­rym się opie­ram, jest dość obszer­ny, ale jego cechą cha­rak­te­ry­stycz­ną jest to, że żad­ne ze źró­deł nie jest w cało­ści poświę­co­ne zawo­jo­wa­niu tubyl­ców Uru­gwa­ju i Argen­ty­ny, czę­sto zaś trak­tu­ją o nich w nie­wiel­kim stop­niu (np. Iwasz­kie­wicz 1954). Jed­nak, w porów­na­niu z ist­nie­ją­cy­mi opra­co­wa­nia­mi, sze­rzej przed­sta­wia­ją inte­re­su­ją­ce nas zagad­nie­nie. Ponad­to, według Zbi­gnie­wa Wój­ci­ka, bio­gra­fa Józe­fa Sie­mi­radz­kie­go, doro­bek tego naukow­ca i podróż­ni­ka doty­czą­cy Indian Ame­ry­ki Połu­dnio­wej wyma­ga szcze­gó­ło­wej ana­li­zy spe­cja­li­stycz­nej (Wój­cik 2000). Dla naszych roz­wa­żań jest to istot­ne, gdyż zie­mie, na któ­rych prze­by­wał on w Argen­ty­nie i Chi­le, zale­d­wie kil­ka lat wcze­śniej były opa­no­wa­ne przez armie tych państw (Wój­cik 2000: 161, 165, 195–209). Zbież­na sytu­acja wystę­pu­je w przy­pad­ku Paw­ła Edmun­da Strze­lec­kie­go (Słab­czyń­ski 1957: 301‒302, 305). Ana­lo­gicz­ne uwa­gi nale­ży poczy­nić w sto­sun­ku do spo­strze­żeń Igna­ce­go Domey­ki wzglę­dem tubyl­ców Uru­gwa­ju i Argen­ty­ny. Są to następ­ne dowo­dy, że temat ten w pol­skiej nauce nie jest jesz­cze spenetrowany.

Oczy­wi­ście, z racji powyż­szych ogra­ni­czeń, musi­my zgo­dzić się z opi­nią wyra­żo­ną przez bio­gra­fa Paw­ła Edmun­da Strze­lec­kie­go: „Z koniecz­no­ści więc nale­ży zasto­so­wać meto­dę arche­olo­gów i z posia­da­nych ode­rwa­nych czę­ści i frag­men­tów spró­bo­wać zesta­wić jakiś ogól­niej­szy obraz, któ­ry, choć nie­kom­plet­ny, da wyobra­że­nie o cało­ści” (Słab­czyń­ski 1957: 80). Do samych ele­men­tów tego obra­zu, wyła­nia­ją­cych się z czę­ści dostęp­nych mi źró­deł, nale­ży pod­cho­dzić kry­tycz­nie (por. Kula 1972: 119; Para­dow­ska 1981: 99; Para­dow­ska 1982: 57; Stem­plow­ski 2013a: 10, 15), gdyż biblio­gra­fia niniej­sze­go tek­stu nie (s)tworzy jed­no­li­tej wizji pod­bo­ju i wynisz­cze­nia Indian. Poja­wią się pew­ne róż­ni­ce w kon­tek­ście sto­sun­ku tubyl­ców z Pamp wzglę­dem bia­łych (na przy­kła­dzie domnie­ma­nych badań etno­gra­ficz­nych Igna­ce­go Domey­ki), dia­me­tral­nie róż­ne wyja­śnie­nia przy­czyn zbio­ro­wej egze­ku­cji 110 Indian na głów­nym pla­cu w Buenos Aires w sierp­niu 1836 r. czy prze­ciw­staw­ne osą­dy wzglę­dem samej isto­ty pod­bo­ju: eks­ter­mi­na­cja kon­tra nie­sie­nie cywilizacji.

Niniej­sze zesta­wie­nie będzie zatem pró­bą przy­bli­że­nia pol­skie­mu czy­tel­ni­ko­wi tego pod­bo­ju i eks­ter­mi­na­cji bez pre­ten­do­wa­nia do wyczer­pa­nia tema­tu. To zachę­ta do dal­szej pra­cy badaw­czej [4], w tym do wery­fi­ka­cji infor­ma­cji ze źró­deł i opra­co­wań [5]. Siłą rze­czy jest to więc obraz nie­kom­plet­ny, nie rosz­czą­cy sobie pra­wa do zupełności.

[1] Tyl­ko w czte­rech przy­pad­kach opie­ram się na źró­dłach prze­tłu­ma­czo­nych na język pol­ski (Dar­win 1951; Guin­nard 1988; Sar­mien­to 1996; Tschif­fe­ly 2015) i jed­nym poema­cie (Her­nán­dez 2015, 2017). Gło­śna pra­ca Domin­go Fau­sti­no Sar­mien­to docze­ka­ła się okro­jo­ne­go pol­skie­go wyda­nia (1996), z mar­gi­nal­nym poru­sze­niem kwe­stii tubyl­ców, mimo że sta­no­wią oni inte­gral­ną część czo­ło­wej publi­ka­cji XIX-wiecz­nej myśli argen­tyń­skiej.
[2] Czy­tel­ni­ków zain­te­re­so­wa­nych India­na­mi z Uru­gwa­ju oraz środ­ko­wej i połu­dnio­wej Argen­ty­ny pod kątem etno­gra­ficz­nym odsy­łam do prac: Guin­nard 1988; Posern-Zie­liń­ska, Posern-Zie­liń­ski 1973; anto­lo­gia Śla­da­mi Indian pod red. M. Para­dow­skiej (1979). Wie­le infor­ma­cji moż­na zna­leźć w cza­so­pi­śmie „Huil­li­ma­pu”, pro­wa­dzo­nym przez Sta­ni­sła­wa Mozo­łę, jed­nak w dru­gim, nie­ofi­cjal­nym obie­gu (głów­nie na Zlo­tach Pol­skie­go Ruchu Przy­ja­ciół Indian). Nie­ste­ty, więk­szość cyto­wa­nych prze­ze mnie źró­deł bar­dzo ogól­ni­ko­wo wspo­mi­na o kul­tu­rze tubyl­ców, np. ks. Karol Miko­szew­ski (1987: 166) mia­nem Pata­goń­czy­ków okre­śla tubyl­ców z Pam­py oraz Pata­go­nii, bez prób roz­róż­nie­nia tych dwóch odręb­nych grup.
[3] Na zbyt dosłow­ne tłu­ma­cze­nie Conqu­ista del Desier­to zwró­cił mi uwa­gę Kac­per Świerk, wska­zu­jąc na inną for­mę: „pod­bój Pust­ko­wia” [Świerk: komu­ni­ka­cja oso­bi­sta]. W przy­ta­cza­nej lite­ra­tu­rze „pust­ko­wie” poja­wia się w trzech publi­ka­cjach (Harvey 2004: 459; Her­nán­dez 2015:107; Sar­mien­to 1996). W przy­pad­ku trze­cie­go auto­ra tłu­macz Maciej Zię­ta­ra wyka­zał się pew­ną nie­kon­se­kwen­cją, raz tłu­ma­cząc sole­dad i desier­to jako „pusty­nię”, po czym oby­dwa sło­wa z hisz­pań­skie­go tłu­ma­czy jako „pust­ko­wie” (1996: 10‒12). Cie­ka­we roz­wią­za­nie zasto­so­wa­ła Aga­ta Kor­nac­ka, tłu­macz­ka Mar­tína Fier­ro. Uży­ła w prze­kła­dzie takich zamien­ni­ków, jak: pust­ko­wie, pusty­nia, (Her­nán­dez 2015: 107, 155), pustać, bez­lu­dzie, odmę­ty pustyn­no­ści (Her­nán­dez 2017: 27, 37, 45, 47). W pozo­sta­łych pol­skich pozy­cjach moż­na zna­leźć jed­nak tłu­ma­cze­nie „pod­bój Pusty­ni”. Nie ma więk­szych wąt­pli­wo­ści przy tłu­ma­cze­niu fron­te­ra na „pogra­ni­cze” i „kre­sy”.
[4] Nie tyl­ko stan pol­skich źró­deł nastrę­cza pro­ble­mów. Józe­fa Radzy­miń­ska (1978: 56–57), wer­tu­jąc archi­wa w Buenos Aires, natra­fi­ła na bra­ki z cza­sów Juana Manu­ela de Rosa­sa, spo­wo­do­wa­ne lata­mi cha­osu za rzą­dów tego dyk­ta­to­ra. Anto­ni Her­ku­lan Wró­bel skru­pu­lat­nie bada­ją­cy archi­wa argen­tyń­skie rów­nież nie zna­lazł wie­lu doku­men­tów (1999: 268). Jed­nak przed współ­cze­sny­mi bada­cza­mi otwie­ra­ją się drzwi do badań dzię­ki digi­ta­li­za­cji i udo­stęp­nia­niu on-line (w Inter­ne­cie) coraz więk­szej spu­ści­zny histo­rycz­nej.
[5] Kwe­stię usta­le­nia wia­ry­god­no­ści infor­ma­cji w przed­sta­wio­nych prze­ze mnie źró­dłach poru­sza­ją w zasa­dzie tyl­ko Mar­cin Kula i Maria Para­dow­ska. Pierw­szy badacz (1982: 303) czy­ni to w spra­wach naj­ogól­niej­szych, nie­do­ty­czą­cych Indian. Nie przyj­rzał się np. powszech­nie wystę­pu­ją­ce­mu fra­ze­so­wi o „ostat­nich Mohi­ka­nach”. Z kolei Para­dow­ska w Obra­zie Indian Ame­ry­ki Połu­dnio­wej w Pol­sce w XIX wie­ku przyj­mu­je ogól­ni­ko­wo, że wia­do­mo­ści ze źró­deł i opra­co­wań doty­czą­cych jej arty­ku­łu są „praw­dzi­we i czę­sto zafał­szo­wa­ne” (1981: 99) i „Nie ma tu jed­nak miej­sca na spraw­dza­nie wia­ry­god­no­ści źró­deł w myśl zało­żeń kry­ty­ki zewnętrz­nej i wewnętrz­nej, wyma­ga­ło­by to oddziel­nej roz­pra­wy” (1982: 57), co nale­ży dodać, bar­dzo obszer­nej, i słusz­nie wska­zu­je na pomi­ja­nie tego aspek­tu w lite­ra­tu­rze przed­mio­tu (1982: 58–59). Na mar­gi­ne­sie swo­jej innej pra­cy, nastę­pu­ją­co oce­ni­ła sło­wa Mie­czy­sła­wa Lepec­kie­go (i inne­go pol­skie­go podróż­ni­ka) na temat bru­tal­ne­go trak­to­wa­nia Indian: „I fak­ty, o któ­rych mówią, nie są prze­ja­skra­wio­ne, wyol­brzy­mio­ne” (1979: 12).

Czy­taj dalej:
http://indigena.edu.pl/6/Zapomniany_podboj_i_ludobojstwo_Indian_z_Urugwaju_oraz_srodkowej_i_poludniowej_Argentyny_na_podstawie_wybranej_literatury_polskojezycznej_-_Cezary_Cieslak.pdf